اقدامات انجام شده در حقوق اینترنت
*************
شرکتهای خصوصی معتقدند دولتها نه تنها به دنبال دفاع بیشتر از حقوق مصرفکنندگان نیستند بلکه حتی برای آزادی اطلاعات نیز تلاش نخواهند کرد بلکه آنها تنها به دنبال منافع خودشان هستند. آنها میگویند دقیقاً به همین خاطر است که دولتها قصد دارند از ICANN یک سازمان بینالمللی ایجاد نمایند.
دیگر مخالفان گروههای غیردولتی یا NGOها هستند آنها نیز معتقدند حرکت WSIS تلاش ناامیدانه توسط ITU میباشد که قصد کرده است قدرت از دست رفته خود را از آیکان بازپس گیرد. آنها این اجلاسها را نمایش ناامیدانه جامعه جهانی برای از بین بردن چرخه شکاف دیجیتال از طریق سیاسی میدانند. البته آنها یک دیدگاه مثبت نیز در قبال قضیه دارند. NGOها معتقدند WSIS میتواند زمینه مساعدی برای ظهور یک حرکت ارتباطی برای برقراری و تماس با NGOهای قدیمی ایجاد کند. این مسأله به زعم آنها میتواند درک بهتری از جایی که به سمت آن در حرکت هستیم را ارائه دهد.
در سوی دیگر دولتها قرار دارند. آنها به این نتیجه رسیدهاند که نحوه عمل واحدی برای رویارویی با چالشهای آتی لازم است.
چند سؤال:
برای آنکه وارد بحث شویم لازم است ابتدا تکلیف چند مسأله را روشن کنیم. البته قصد ما پاسخگویی به آنها نیست ولی باید گفت برای آنکه از مفهوم مباحث موجود آگاهی یابیم بایستی بدانیم مشکل کار در کجاست.
۱ـ دولتها از جان اینترنت چه میخواهند؟ اینکه دولتها به سراغ اینترنت آمدهاند محرز است ولی آنها از اینترنت چه میخواهند، عدهای معتقدند بایستی مدیریت وب را به دست گرفت و عدهای راضی نیستند که کار به اینجاها کشیده شود آنها حد هماهنگی را کافی میدانند. این گروه معتقدند دولتها بایستی تنها کنترلکننده و هماهنگکننده باشند و از این سطح بالاتر نروند. در میان این نظرات ناشی از تلرانس نظر سومی نیز وجود دارد که عقیده دارد دولتها نه تنها بایستی هماهنگی و مدیریت را بر عهده داشته باشند بلکه باید به سراغ حاکمیت بر اینترنت نیز بروند.
۲ـ آیا نظر دولتها تسلط بینالمللی بر اینترنت است؟ عدهای به این سؤال پاسخ منفی میدهند. آنها معتقدند اعمال نظارت دولتها بر اینترنت نباید از سطح فراملی بالاتر رود، این گروه با این عقیده میخواهند از ورود مستقیم و همهجانبه و هماهنگ دولتها جلوگیری کنند چرا که اگر قرار باشد ورود دولتها به صورت بینالمللی و نه فراملی باشد اطمینان تأثیر این قضیه بیشتر نیز خواهد بود.
۳ـ آیا اینترنت به حدی رسیده است که میخواهیم برای آن قانونگذاری کنیم؟ دانشمندان معتقدند برای آنکه بتوان درک درستی از یک پدیده به دست آورد لازم است تا کلیت آن را شناسایی نمود ولی آیا علم ما درباره اینترنت به این حد رسیده است؟ برخی معتقدند تنها مسألهای که درباره اینترنت و آینده آن به صورت اجمالی مورد توافق قرار گرفته است آینده غیرقابل پیشبینی آن میباشد.
شروع تحرکات:
آفریقاییها از اواخر قرن بیستم به فکر بودند تا در زمینه عقبماندگی خود در عرصه ICT سازمان ملل را وارد میدان کنند. طرح آنها به این منظور ایجاد صندوق همبستگی دیجیتال بود. هدف بعدی آفریقا از این طرح راضی ساختن کشورهای توسعهیافته برای ارائه کمک به آنها در همین زمینه بود. وقتی این مسأله به سازمان ملل کشیده شد آفریقاییها توانستند نظر این سازمان را برای تشکیل یک گروه ضربت درباره مباحث اطلاعاتی و ارتباطی جلب کنند. حرکت دوم را گروه کشورهای جنوب ترتیب دادند. این حرکت متشکل از دو مرحله بود، مرحله اول آن اجلاس سران جامعه اطلاعاتی در ژنو سوئیس بود که در واقع جرقه یک حرکت بینالمللی به شمار میرفت و مرحله دوم آن اجلاس دوم سران در قبرس پیشبینی شده بود. کارها با زحمات فراوان و با اصطکاکهای شدیدی که وجود داشت به پیش رفت و در تاریخ ۱۰ تا ۱۲ دسامبر سال ۲۰۰۳ اولین اجلاس سران جامعه اطلاعاتی در ژنو برگزار شد. چنانچه ذکر شد پیش از این در سال ۱۹۹۸ اجلاسیه ITU به این نتیجه رسید که شکاف اطلاعاتی و دیجیتالی بین کشورهای فقیر و غنی به حد ناامیدکنندهای رسیده است از این رو بود که این سازمان تخصصی نگرانیهای خود را به سازمان ملل منعکس کرد و موفق شد این سازمان را با خود همراه سازد و از ITU بخواهد وظیفه برپایی اجلاس سران را بر عهده بگیرد. مقصود این دو ارگان، طرح حساسیت قضیه نزد سران کشورها بود. از این لحاظ بود که علاوه بر ITU چندین سازمان دیگر بینالمللی از جمله یونسکو، ویپو، FAO، ILO، یونیر ونیز به این جمع پیوسته و اقدام به رتق و فتق کارهای لازم کردند. تا بدین طریق در WSIS دولتها در کنار سازمانهای غیردولتی قرار گیرند. قبل از برگزاری نشست اصلی در دسامبر ۲۰۰۳ چندین نشست تدارکاتی و منطقهای نیز برگزار شد. نشستهای تدارکاتی در سه مرحله به انجام رسید که طی اولین نشست ۹۵۰ شرکتکننده از ۱۴۲ کشور و نهاد غیردولتی به ITU پیوستند. اجلاس دوم امیدوارکنندهتر نیز بود چرا که ۱۵۰۰ شرکتکننده در آن حضور داشتند. اجلاس سوم نیز که تنها مدت اندکی قبل از اجلاس دسامبر به انجام رسیده بود پربارتر از دو جلسه قبلی برگزار شد تا همه چیز محیای اجلاس ژنو شود.
دولتها به نحو دیگری نیز برای ژنو آماده شده بودند. ۵ اجلاس منطقهای در نقاط مختلف جهان سعی داشت کشورها را برای حضوری پربار در ژنو آماده کند این اجلاسها در باماکو (مالی)، بخارست (رومانی)، توکیو، باوارو (دومینیکن) و بیروت برگزار گردید تا بدین طریق کشورها به یک وحدت عمل منطقهای نیز دست یافته باشند. از آن جمله ایران نیز در اجلاس منطقهای توکیو حضوری فعال داشت. به این ترتیب بود که اولین حرکت جهانی در قالب اجلاس سران جامعه اطلاعاتی شکل گرفت.
۳ روز نشست برای اطلاعات:
اختلافات در ژنو به حدی بود که عدهای حتی تصور نمیکردند تا بتوان با صدور اعلامیه خاتمه قابل قبولی برای آن تدارک دید ولی صدور اعلامیه پایانی دیدگاه بسیاری از کارشناسان در نوع خود پیروزی قابل توجهی برای سازمان ملل به شمار میرفت. اختلاف نظرها به حدی بود که از یک سو کشورهایی همانند چین به محدود کردن شدید اینترنت معتقد بودند و از سوی دیگر غربیها عمیقاً از طرح آزادی اطلاعات دفاع مینمودند لیکن سرانجام امور به سمتی پیش رفت که حتی NGOها هم آنقدرها خوشحال به نظر نمیرسیدند. ولی آفریقاییها بیشتر از همه خوشحال بودند. زیرا توانسته بودند کمکهای بیشتری از گروه کشورهای شمال برای خود جلب کنند. قصد سازمان ملل متحد از برگزاری این اجلاس یافتن بهانهای برای ورود به عرصه ICT جهانی بود این سازمان که نمیتوانست نقش خیرهکننده اینترنت را نادیده بگیرد قصد کرده بود تا به کشورها در زمینه بینالمللی کردن آن یاری رساند و بدین منظور و با بهانه قرار گرفتن بروز شکاف دیجیتال کشورهای جنوب و سازمان ملل متحد وارد عرصه اینترنت جهانی شدند. به هر نحو آنچه که اتفاق افتاد نشان داد که سازمان ملل، ITU، یونسکو و کشور سویس به عنوان میزبانان این اجلاس توانستند کارنامه موقتی را از خود به نمایش بگذارند. دبیر کل سازمان ملل در سخنرانی افتتاحیه خود با غرور اعلام کرد موضوع اصلی اغلب اجلاسهای جهانی موضوع تهدیدهاست اما این اجلاس از آن نظر که به چگونگی بهرهبرداری از یک فرصت میپردازد بیهمتاست.
نحوه برگزاری اجلاس
هر چند کشورهای غربی حضوری کمرنگ در این نشست داشتند لیکن برگزاری پرشور آن توانست حتی نظر آنها را برای جلسههای بعدی جلب کند. در این نشست شرکتکنندگان طی سه میزگرد به بررسی موضوعات طرح شده پرداختند. در میزگرد اول موضوع ایجاد فرصتهای دیجیتال مورد بررسی قرار گرفت. در میزگرد دوم قضیه فرصتها، چالشها و تنوع در فضای مجازی طرح شده و در میزگرد سوم فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی به عنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف توسعه هزاره سوم مورد بحث و بررسی قرار گفت.
دستور کار
دستور کار طراحی شده برای اجلاس موضوعات زیر را دربرمیگرفت:
۱ـ حمایت از مصرفکننده
۲ـ توجه به نقش ارتباطات و اطلاعات در توسعه فرهنگی
۳ـ توجه به حریم خصوصی و لزوم حمایت از آن
۴ـ توجه به نقش امنیت و اخلاق در حوزه اطلاعات
۵ـ لزوم بها دادن به قضیه تنوع فرهنگی.
بحث و بررسی درباره این موضوعات ابتدا با مشکلات فراوان همراه بود چنانچه ایالات متحده مخالفت قبلی خود را با انتقال حاکمیت اینترنت از آیکان به یک مجمع بینالمللی ابراز داشته بود و به نظر میرسید دول توسعهیافته قصد دارند در یک اقدامتنشزا اعلامیه جداگانهای را صادر نمایند ولی به هر عنوان قضایا به سمتی پیش رفت تا بتوان تا حد ممکن بر مشکلات فائق آمد.
موضوع اختلاف
برگزارکنندگان ۵ موضوع اصلی را به عنوان اهم موارد اختلاف مطرح کرده بودند که البته دقت درباره آنها مشخص میکند همه آنها مشکلات فنی و تکنیکی نبوده و برخی سلیقهای تلقی میگردند. اختلافات مورد بحث به این ترتیب میباشند:
۱ـ تسلط آمریکا بر اینترنت: اولین و مهمترین مشکل کشورها با مدیریت بلامنازع آمریکا بر اینترنت بود. آنها حتی به دلایل فنی نیز با این قضیه مشکل داشتند ولی آمریکا عقیده داشت که اینترنت باید خصوصی اداره شود. مسأله بعد از همین نکته ناشی میشد زیرا کشورهای مذکور عقیده داشتند حتی اگر اینترنت به صورت شخصی اداره شود نیز نباید تحت نظر آمریکا باشد. زیرا عملکرد آیکان مشخص میکند که این شرکت کاملاً تحت نفوذ وزارت بازرگانی آمریکا بوده و از این طریق ایالات متحده نظارت کامل روی این شرکت دارد.
۲ـ مشکل دوم اعتراضاتی بود که کشورهایی از قبیل چین و ویتنام به وارد کردن مباحث حقوق بشر بر محیط سایبر داشتند. آنها معتقد بودند که دولتها مجازند و حتی وظیفه دارند که یک سری محدودیتهایی را در راه اشاعه اینترنت به اجرا بگذارند ولی این مسأله به مزاق عدهای خوشایند نبوده و باعث بروز اختلاف شدیدی گردیده بود.
۳ـ مسأله سوم ادعاهایی بود که آفریقاییها داشتند. کشورهای مذکور مدعی بودند که شمالیها موظفند در زمینه تأمین اعتبار برای توسعه اطلاعات در کشورهای عقبمانده کمکهایی را به آنها به انجام رسانند. این مسأله نیز هر چند از سوی آفریقاییها به شدت تعقیب میشد لیکن کشورهای توسعهیافته علاقهای به طرح آن نداشتند.
۴ـ مشکل بعدی درباره طرز تلقی حضور NGO ها بود. هر چند اروپاییها معتقد بودند نهادهای مدنی میتوانند همپایی دولتها در این اجلاس شرکت کرده و حق رأی نیز داشته باشند ولی این مسأله مورد توافق عام نبود و باعث شد در این باره سازش بین دو گروه صورت گرفته و NGOهایی که از سوی دولتها معرفی میشوند دارای چنین جایگاهی باشند.
۵ـ مسأله میزبان دومین اجلاس سران نیز به یک مشکل تبدیل شده بود. هر چند پیش از آن میزبان اول ژنو و میزبان دوم برای سال ۲۰۰۵ قبرس معرفی شده بود لیکن به خاطر مشکلات سیاسی برگزاری اجلاس در قبرس ممکن نگردید و در نهایت تصمیم بر این شد که این اجلاس در کشور تونس به اجرا درآید.
چنانچه گذشت مشکل اصلی روی حاکمیت فعلی ایالات متحده بر اینترنت بود. هر چند برخی از شرکتکنندگان از جمله شرکتهای خصوصی با این قضیه مشکل نداشتند ولی بسیاری، از جمله دول در حال توسعه عقیده داشتند نمیتوان مسأله مهمی مثل اینترنت را به یک شرکت خصوصی سپرد بلکه باید یک سازمان چندجانبه با قواعد حقوق بینالملل و پروسههای دموکراتیک قضیه را در دست داشته باشد. پیشنهاد دولتها هم، اتحادیه بینالمللی ارتباطات راه دور بود. این نشست را میتوان یک حرکت جدید از سمت جامعه صنعتی به جامعه اطلاعاتی دانست. همانند جامعه صنعتی اینجا نیز قضیه فقر و غنا وجود دارد. لیکن به خاطر سرعت روزافزون فناوری اطلاعات این شکاف روزبهروز عمیقتر میشود، از این رو کشورهای فقیر و در حال توسعه، تصمیم گرفتهاند مسأله را به صورت دولتی و در قالب حقوق بینالملل حل و فصل نمایند.
نتایج
وقتی کنفرانس تمام شد هر چند در برخی اصول پایهای توافقاتی بود ولی عقاید متفاوت واگرا و دیدگاههای متضاد در این زمینه باقی مانده بود. دولتها و شرکتهای خصوصی به عنوان دو سوی اصلی کشمکشها همچنان درباره عقاید یکدیگر پافشاری میکردند ولی در عین حال ژنو ۲۰۰۳ را نمیتوان بدون نتیجه و بیهوده تلقی نمود. نتایج این کنفرانس را میتوان به توافقات کلی انجام شده، توافقات عملی و اجرایی، نتایج متأثر از آن و اعلامیه پایانی تقسیم نمود.
الف) مسائل کلی توافق شده: طرفین و اعضا شرکتکننده همگی بر بقای جریان آزاد اطلاعات توافق کردند. هر چند برخی در سطح محدودی بر این باور بودند لیکن در نهایت جریان آزاد اطلاعات غلبه یافت. دومین مسأله که کشورها روی آن توافق پیدا کردند مسأله Spamها و مبارزه با آن بود. سرویس پست الکترونیک امروزه بیشترین زمینه را برای ارسال و دریافت نامهها و پیامها دست و پا کرده است لیکن مشکل بزرگی به نام Spam یا ایمیلهای مزاحم تبدیل به دردسر بزرگی شده است. قضیه از این قرار است که بسیاری شرکتهای تبلیغاتی و غیره با ارسال پیامهای تبلیغ به صورت ناخواسته وقت بسیاری را از صاحب پستهای الکترونیکی میگیرند. برای مثال هر شرکت مایکروسافت هزینه بررسی ایمیلهای ناخواسته و جدا کردن آن از ایمیلهای قابل بررسی، هزینهای معادل ۵۰ هزار دلار در برداشته است. در ژنو دولتها به همراهی شرکتهای خصوصی و نهادهای مدنی تصمیم گرفتند فکری به حال Spam ها نیز بکنند.
